İlk xəbərdarlıq: bu iki yer ibadət və dəfn yeridir, turist parkı deyil. Məsciddə namaz vaxtı içəri girmə, Yeddi Günbəzdə qəbirlərin üstünə çıxma. İkincisi: Cümə məscidi bu gün gördüyün görkəmi 2010–2013-cü illərdəki bərpadan sonra alıb — «VIII əsr» deyəndə qarşında VIII əsrin daşlarını gözləmə. Bu ikisini bilsən, Şamaxı şəhəri 1,5–2 saatlıq çox sıx dayanacaqdır.

Yol və vaxt

• Bakıdan Şamaxıya 120 km, təxminən 110 dəqiqə.
• Cümə məscidi ilə Yeddi Günbəz arasında düz xətt üzrə ≈1 km, maşınla 10 dəqiqəlik yoldur.
• Şəhər dayanacağına 1,5–2 saat ayır.
• Yolda, 75-ci kilometrdə Diri Baba türbəsi var — onu da gedişə sal.

Cümə məscidi: 743-cü il

Şamaxı Şirvanşahların köhnə paytaxtıdır. Bizim bələdçidə şəhər belə təsvir olunur: özü kiçikdir — məscid, türbələr, meşə və üzüm bağları bir-birindən 15–30 dəqiqəlikdir. Bu yazıda yalnız şəhərin içindəki iki nöqtəyə baxırıq; Şamaxı rayonunda başqa türbə kompleksi — Kələxana türbələri də var.

Məscid 743–744-cü illərdə tikilib və Azərbaycan ərazisindəki ən qədim məscid sayılır; Cənubi Qafqazda ondan qədimi yalnız Dərbənd Cümə məscididir (734). Bu tarix 1902-ci il zəlzələsindən sonra şəhərə baxış keçirən komissiyanın binada tapdığı ərəb yazısı əsasında müəyyənləşdirilib.

Məscidin tarixi dağıntı və bərpa tarixidir. XII əsrdə hücum zamanı dağıdılıb və Şirvanşahların güclənməsi ilə yenidən qurulub, XVII əsrdə Səfəvilər dövründə quruluşunda dəyişikliklər olub. 1859 və 1902-ci illərin güclü Şamaxı zəlzələlərində ciddi zədələnib. 1918-ci ildə yandırılıb və binanın üzərindəki qədim kitabə daşları o zaman məhv olub. Son bərpa 2010–2013-cü illərdə aparılıb. Məscid ölkə əhəmiyyətli tarix-mədəniyyət abidəsi kimi qeydiyyatdadır.

Bərpaların da öz adları var. 1859-cu il zəlzələsindən sonra məscidi 1860-cı ildə quberniya memarı Qasım bəy Hacıbababəyov rus rəssamı Qriqori Qaqarinin eskizləri əsasında yenidən qurub. 1902-ci il zəlzələsindən sonrakı bərpa üçün xeyriyyəçilər ianə toplayıb və xüsusi komitə yaradılıb. 1970-ci ildə məscidin ərazisində aparılan arxeoloji qazıntılarda mədrəsə, hücrə və qəbirlər tapılıb. Türk səyyahı Övliya Çələbi 1656-cı ildə Şamaxıda olarkən Cümə məscidini şəhərin ən böyük dini tikilisi adlandırıb.

Yeddi Günbəz: Şirvan xanlarının türbələri

Yeddi Günbəz Şamaxının üç tarixi qəbiristanlığından birindədir. Türbələr XIX əsrə, Şamaxı xanlığının son dövrünə aiddir və Şirvan xanlarının ailə üzvləri üçün tikilib. Adı yeddi türbədən gəlir, amma bu günə dördü çatıb; beşinci türbə tamam dağılıb. Türbələrin ərazisində 22 məzar aşkarlanıb.

• Salamat qalanların ən qədimi 1810-cu ilə (hicri 1225) aiddir. Giriş qapısının üstündəki kitabəyə görə Mustafa xan onu anasının xatirəsinə tikdirib. Kiçik ikinci kitabədə memarın adı var: «Ustad memar Tağının işi».
• Bu türbə səkkizguşəlidir, hündür baraban üzərində sferik günbəzi var, içəridən və çöldən oxra rəngli yerli daşla üzlənib. Qalan türbələr eyni memarlığı təkrarlayır, yalnız giriş hissələri ilə fərqlənir.
• Yeddinci türbə Şamaxının son xanı Mustafa xana aiddir; tarixçi S. Kərimzadə onun 1865–1867-ci illərdə tikildiyini ehtimal edir.
• Şair Mirzə Ələkbər Sabir 1911-ci ildə bu qəbiristanlıqda dəfn olunub.

Yemək və gecələmə

Şamaxı mərkəzində rayon mətbəxi yerləri var; adlarını yazmırıq, növ və yer kifayətdir. Gecələmək istəsən, şəhər mərkəzi hər iki nöqtəyə yaxındır; bağ evləri bir az kənarda və daha sakit olur. Ev heyvanı ilə gedirsənsə, elanda «Ev heyvanı olar» işarəsinə bax və şərtlərini ev sahibindən soruş.

Şamaxı bizim bələdçidə bütün il açıq regiondur və relyefi dağətəyidir. Qış günündə də şəhər dayanacağı işləyir; sadəcə günün qısa olduğunu nəzərə al və Pirquluya qalxmağı qaranlığa saxlama.