Əvvəl pis xəbər: rəsədxana muzey deyil, işləyən elmi-tədqiqat institutudur. Ziyarət qaydası, iş saatı və giriş şərti barədə bizdə yoxlanmış məlumat yoxdur, ona görə burada saat və qiymət yazmırıq. Getməzdən əvvəl rəsədxananın özündən soruş, yoxsa 138 km yol gedib qapıda dayana bilərsən. İkinci xəbər: Şamaxıdan yuxarı qalxan yolun son hissəsi dar dağ yoludur.

Yol: Şamaxıdan yuxarı

Rəsədxana Pirqulu kəndinin yaxınlığındadır. Bizim qərb marşrutunda Pirqulu Bakıdan 138 km-dədir: 120-ci kilometrdə Şamaxı şəhəri gəlir, oradan meşəli yamacla yuxarı qalxırsan. Rəsədxana ilə Şamaxı Cümə məscidi arasında düz xətt üzrə ≈18 km, Meysəri üzümlüklərinə isə ≈13 km var.

• 120 km — Şamaxı. Rayon mərkəzi; ərzaq və yanacaq işini burada bağla.
• 138 km — Pirqulu. Son hissə dar dağ yoludur. Dayanacağa 2–3 saat ayır.
• Yayda yuxarıda aşağıdan 5–7 dərəcə sərin olur — bir qat isti geyim götür.
• Rəsədxana dəniz səviyyəsindən 1435–1500 metr hündürlükdədir.

Rəsədxana rəqəmlərlə

Rəsədxana 17 noyabr 1959-cu ildə yaradılıb və 1981-ci ildən Nəsirəddin Tusinin adını daşıyır. Yer təsadüfən seçilməyib: 1927-ci ildən Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində astroiqlim öyrənilib və nəticədə Pirqulu seçilib. Burada müşahidə üçün yararlı aydın gecələrin sayı ildə 150–180-ə çatır.

• 2 metrlik güzgülü teleskop — «Carl Zeiss Jena» istehsalı, 1966-cı ilin sentyabrında istifadəyə verilib. Keçmiş SSRİ-də apertura ölçüsünə görə üçüncü teleskop idi.
• İlk teleskop — Günəş teleskopu — 1957-ci ildə qurulub.
• Sonrakı illərdə AST-452 (1964), AZT-8 (1970) və «Zeiss-600» (1980) teleskopları istifadəyə verilib.
• 2009–2013-cü illərdə yenidənqurma aparılıb: inzibati bina və teleskoplar əsaslı təmir olunub.

Rəsədxana həm də kiçik yaşayış məntəqəsidir. Yenidənqurma zamanı burada 72 mənzilli iki beşmərtəbəli bina və kotteclər, tibbi məntəqə, yeməkxana və uşaq bağçası tikilib — hamısı astronomların və qəsəbə sakinlərinin istifadəsinə verilib. Bir maraqlı tarix də var: 1975-ci ildə rəsədxanaya 1 metrlik Şmidt sistemli AZT-15 teleskopu gətirilib, amma baş güzgüsü naməlum səbəbdən itdiyi üçün teleskop bu günə qədər qurulmayıb. Rəsədxananın ilk direktoru akademik Hacıbəy Sultanov olub; o, 1960–1981-ci illərdə rəsədxanaya rəhbərlik edib.

Nə gözləmək, nə gözləməmək

Ziyarət mümkün olsa belə, teleskopla göyə baxmaq imkanı olub-olmadığını ayrıca soruş — bunu biz təsdiqləyə bilmirik. Uşağa «teleskopdan ulduz görəcəyik» vədi vermə, əvvəl cavabı öyrən. Ulduzlara baxmaq istəyirsənsə, ən etibarlı plan gecəni Pirqulu tərəfdə keçirməkdir: rəsədxananın məhz burada tikilməsinin səbəbi aydın gecələrin çoxluğudur. Aydın gecədə evin həyətindən də çox şey görünür.

Gündüz gəlirsənsə, Pirqulu dayanacağını rəsədxana ilə məhdudlaşdırma. Bizim marşrut qeydində bu nöqtə «rəsədxana və meşə» kimi yazılıb: yay istisində Şamaxıdan cəmi 18 km yuxarıda meşə kölgəsi və 5–7 dərəcə sərinlik tapırsan.

Harada qalmaq

Ulduzlara baxmaq üçün gecələmək istəyirsənsə, Pirqulu ətrafındakı meşə evləri rəsədxanaya ən yaxın variantdır. Ev seçəndə üç şeyə bax: son hissə torpaq yoldursa, elanda neçə metr olduğu yazılıbmı; hansı mobil operator tutur; işıq kəsiləndə generator varmı. Ən yaxın market və aptekə məsafəni də soruş — meşədən axşam dükana enmək qısa yol deyil.

Samovar, səhər yeməyi və manqal kömürü kimi əlavələrə elandakı «daxildir», «ödənişlidir», «yoxdur» işarəsinə görə bax və qiymətini rezervdən əvvəl gör. Ulduza baxmaq üçün gecəni burada keçirirsənsə, isti geyim və yorğan götür — yayda da yuxarıda gecələr sərin olur.