Pis xəbər əvvəl: Basqal qoruq kənddir və daş döşənmiş küçələrinə maşınla girmirsən — maşını girişdə saxlayırsan, qalanı piyadadır. Kənddə ev tutmusansa, yükünü də girişdən daşıyacaqsan. İkincisi, kənd kiçikdir: 2009-cu il siyahıyaalınmasına görə 200 nəfər yaşayır. Böyük turist mərkəzi gözləmə — Basqal emalatxana, daş küçə və sakitlikdir.

Yol

• Bizim qərb marşrutunda Basqal Bakıdan 178 km-dədir, İsmayıllı şəhərindən 7 km əvvəl.
• Gediş variantı Maraza və Şamaxı üstündən keçir: Diri Baba 75-ci, Şamaxı 120-ci kilometrdədir.
• Basqal dəniz səviyyəsindən 1081 metr hündürlükdədir.
• Basqaldan Lahıca düz xətt üzrə ≈11 km, İvanovkaya ≈30 km.
• Dayanacağa 1,5–2 saat ayır.

Kəlağayı: niyə məhz Basqal

Kəlağayı ipək sapdan toxunan dördkünc qadın baş örtüyüdür. 2014-cü ildə kəlağayı sənəti — onun hazırlanması və daşınması ənənəsi — UNESCO-nun Qeyri-maddi mədəni irsin Reprezentativ Siyahısına daxil edilib. XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəlində ucuz fabrik malları əl işini sıxışdıranda kəlağayıçılıq ölkədə bir neçə mərkəzdə cəmləşib və Basqal onlardan biridir.

Basqal ipəyinin tarixi uzundur. XVIII əsrdə Basqal Gəncə, Şuşa və Şəki ilə yanaşı Azərbaycanın iri ipəkçilik mərkəzlərindən biri olub. 1862-ci ildə Londonda keçirilən ümumdünya sərgisində basqallı toxucu Nəsir Abduləziz oğlu nümayiş etdirdiyi kəlağayı və qanovuz parçaya görə gümüş medal alıb.

Ənənəvi üsulda bir kəlağayı iki günə hazırlanır və üzərində dörd usta işləyir: toxucu, boyaqçı, qəlibçi və naxış ustası. İpək sap dəzgahda toxunur, qaynadılıb qurudulur, bitki mənşəli boya ilə rənglənir, naxış isə taxta qəliblərlə vurulur.

Kəlağayının rəngi də danışır. Ənənəyə görə yaşlı qadınlar tünd — qara və tünd göy — kəlağayı örtür, gənclər isə ağ, bej, açıq göy kimi parlaq rəngləri seçir. Qız oğlana kəlağayı verirdisə, bu, elçiliyə razılıq sayılırdı; xınayaxdı gecəsində isə qırmızı kəlağayı örtürdü. Kəlağayını bağlamaq qaydası bölgədən bölgəyə dəyişir. 1862-ci ildə Azərbaycanda olmuş rus səyyahı Pyotr Paşino yazırdı ki, ucqar Basqalda əl üsulu ilə toxunan parçalar bədii keyfiyyətinə görə dövrün sənaye məhsullarından geri qalmır.

Emalatxanaya baxmaq istəyirsənsə, gəlməzdən əvvəl qalacağın evin sahibindən və ya kənddə soruş: iş saatı və satış qaydası barədə bizdə yoxlanmış məlumat yoxdur. Kəlağayı alacaqsansa, nağd pul götür.

Qoruqda nə var

Basqal 1989-cu ildə Dövlət Tarix-Mədəniyyət Qoruğu elan olunub. Qoruğa XVII əsrə aid hamam və məscid daxildir. «Qalabaşı» məhəlləsində qalınlığı bir neçə metrə çatan qala divarlarının qalıqları durur — onların XIV əsrdə tikildiyi güman edilir. Kəndin adı da buradan izah olunur: «Basqal» sözü «qala başı», «qala qur» mənasında yozulur.

1932–1933-cü illərdə Basqal İsmayıllı rayonunun mərkəzi olub. 1897-ci il siyahıyaalınmasında burada 2017 nəfər qeydə alınıb; bugünkü 200 nəfərlə müqayisə kəndin bir əsrdə nə qədər dəyişdiyini göstərir. Kəndin ətrafı əsasən təpəlikdir, şimal-şərqi dağ, cənubu çökəklikdir. Havası il boyu rütubətli və mülayim keçir, orta illik yağıntı 614 mm-dir — çətiri maşında saxla.

Basqalı nə ilə birləşdirmək

Basqal Lahıcla eyni istiqamətdədir: aralarında düz xətt üzrə ≈11 km var, bizim marşrutda Lahıc Bakıdan 205 km-dədir. İkisini bir səfərdə görmək məntiqlidir — bir gün Basqal və İsmayıllı, bir gün Lahıc. İsmayıllı şəhəri (185 km) dağ kəndlərinə qalxmazdan əvvəl son normal dayanacaqdır: market, aptek, yanacaq.

• Lahıc — mis ustalarının kəndi, daş küçələr və dar yol; bizim bələdçidə mövsümü may–oktyabrdır, qışda yol bağlana bilər.
• İvanovka — malakan kəndi; Sovet dövründən qalan kollektiv təsərrüfat və rus mətbəxi ilə tanınır. Bizim bələdçidə burada malakan ev mətbəxi qeyd olunub.
• İsmayıllının özü — bizim bələdçidə aprel–noyabr mövsümlü, kənd turizminin mərkəzi kimi təsvir olunan region.