Əvvəl bilməli olduğun iki şey. Birincisi: Qırmızı Qəsəbə kiçilən qəsəbədir. Sovet dövründə burada təxminən 18 min adam yaşayıb, 1991-dən sonra çoxlu sakin İsrailə, ABŞ-a və Avropaya köçüb; 2010-cu ildə əhali 3598 nəfər idi, indi təxminən 3,5 mindir. İkincisi: muzey və sinaqoqların iş saatı barədə bizdə yoxlanmış məlumat yoxdur. Buna hazır gəlsən, qəsəbə Quba səfərinin ən maraqlı yarım günü ola bilər.

Harada yerləşir

Qırmızı Qəsəbə Qudyalçayın kənarında, Quba şəhərinin qarşı sahilində, Qusara gedən yolun üstündədir. Bizim şimal marşrutunda Quba Bakıdan 170 km-dir, yol təxminən 140 dəqiqə çəkir. Qubaya çatdınsa, qəsəbə çayın o tayındadır — körpüdən keçirsən. Bizim marşrut qeydində Quba şəhərinə 2–3 saat ayrılır; bu vaxtın böyük hissəsini buraya verə bilərsən.

Tarix, qısa

Qəsəbənin əsası XVIII əsrdə qoyulub. Quba xanı Hüseynəli xan dağ yəhudilərinə çayın qarşı sahilində məskunlaşmağa icazə verib, oğlu Fətəli xan isə onlara əkinçilik, ticarət və sənətkarlıqla məşğul olmağa imkan yaradıb. Əvvəlki adı «Yevreyskaya sloboda» idi, Sovet dövründə «Krasnaya sloboda», yəni Qırmızı Qəsəbə adlandırılıb. XVIII əsrdə qəsəbə «Qafqazın Yerusəlimi» kimi də tanınıb.

Qəsəbə yeddi məhəllədən ibarətdir: Kulqat, Qusar, Qarçoq, Giləki, Ağacani, Çapkəni və Mizrahi. Məhəllə adları sakinlərin haradan köçdüyünü göstərir: məsələn, Qarçoq məhəlləsində yaşayanlar Dərbənddən, Giləki məhəlləsində yaşayanlar Gilandan gəlib. Gündəlik danışıq dili dağ yəhudilərinin tat dilidir; sakinlər rus və Azərbaycan dillərində də danışır.

Ad haradan gəlir

Qəsəbənin adının iki izahı var. Birinə görə «qırmızı» binalarda işlədilən qırmızı kirəmitlərdən gəlir, digərinə görə İkinci Dünya müharibəsi illərindəki mühafizə statusu ilə bağlıdır. Ən köhnə yəhudi məskəni isə Kulqat olub — Qudyalçayın sol sahilində, bugünkü qəsəbədən bir neçə kilometr aralıda; bu gün Qırmızı Qəsəbənin məhəllələrindən biri həmin adı daşıyır. Ad sonralar da dəyişib: 1999-cu ildə qəsəbə Fətəli xan adlandırılıb, 9 ay sonra, 2000-ci ilin iyulunda isə yenidən Qırmızı Qəsəbə adı qaytarılıb. Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Albert Aqarunov (1969–1992) bu qəsəbədəndir.

Nə görmək olar

• Altı Günbəz sinaqoqu — 1888-ci ildə tikilib, 2000-ci ildə təmir olunub.
• Giləki sinaqoqu — 1896-cı ildə tikilib, 2010-cu illərdə təmir olunub.
• Dağ Yəhudiləri Muzeyi — 2020-ci ildə XIX əsrə aid Karçogi sinaqoqunun binasında açılıb. Dağ yəhudilərinə həsr olunmuş ilk muzey kimi təqdim olunur.
• Körpü: Qudyalçayın üstündən qəsəbənin sahil boyu evləri və sinaqoq günbəzləri görünür — ən yaxşı ümumi kadr buradandır.

Yarım günü necə qurursan

Qubaya səhər gəlmisənsə, günortaya qədər qəsəbəni gəz: körpüdən keç, sahil boyu evlərə bax, muzey açıqdırsa, ora gir. Nahardan sonra ya Quba şəhərinə qayıdırsan, ya da dağ istiqamətinə davam edirsən. Yemək üçün Quba mərkəzində rayon mətbəxi yerləri var; adlarını yazmırıq.

Qubadan sonrakı nöqtələrə düz xətt üzrə məsafələr: Təngəaltı dərəsi ≈20 km, Afurca şəlaləsi ≈26 km, Xınalıq ≈39 km. Yol məsafəsi bundan uzun olacaq, çünki dağ yolları dolanır. Bizim şimal marşrutunda Afurca Bakıdan 185 km, Təngəaltı 215 km, Xınalıq 250 km-dədir.

Quba bizim bələdçidə «alma bağları, Qırmızı Qəsəbə və Xınalıq yolu» kimi təsvir olunur və bütün il açıq regiondur. Yəni Qırmızı Qəsəbə mövsümdən asılı olmayan dayanacaqdır: qışda da, yağışlı payız günündə də gəzilir. Yağışdan sonra Qudyalçay bulanıq və gur axır — körpüdən bax, çay yatağına düşmə. Qubadan dağ istiqamətində qalxacaqsansa, yanacağı Qubada və ya Qusarda doldur: bizim marşrutda Qusar Laza və Şahdağdan əvvəl son market və yanacaq nöqtəsidir.